بررسی و تحلیل عناصر داستانی در افسانه‌های تخیّلی بختیاری (مطالعۀ موردی: قصّۀ گنجشک به لهجۀ محلّیِ فارسانی)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه کاشان، کاشان، ایران.

2 دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور، ایران.

3 کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور، ایران

چکیده

افسانه‌های بختیاری با گویشی ساده و نزدیک به زبان فارسی و با تلفیقی از زبان محلّی روایت می‌شوند. این در حالی است که در بیان وجوه دیگر ادبیّات عامه؛ یعنی زبان‌زدها و ضرب‌المثل‌ها، افسانه‌ها و قصّه‌ها، پایۀ اصلی در روایت، گویش منطقۀ مورد نظر است. قصّه‌های بختیاری علاوه بر نزدیکی زبانی با افسانه‌های مناطق مرکزی ایران، از شباهت معنایی و ساختاری برخوردارند؛ به‌طوری که با انجام تغییراتی اندک در این افسانه‌ها، می‌توان اغلب آن‌ها را به مَتَل‌هایی قابل‌فهم برای شنوندگان و مخاطبان دیگر مناطق تبدیل کرد. جمع‌آوری این‌گونه قصّه‌ها گذشته از اهمیّتی که در زمینۀ مردم‌شناسی، جامعه‌شناسی، تاریخ اجتماعی اقوام و ... دارد، از نظر زبانی؛ یعنی دربرگرفتن نحو، واژگان و نوع تلفّظ آ‌ن‌ها، از اهمیّت شایانی برخوردار است؛ چراکه با حفظ و ضبط این قصّه‌ها می‌توان ساختار نحوی، واژگان و تلفّظ آن‌ها را ثبت کرد و در دوره­‌ای که بیشتر گرایش به استفاده از زبان رسمی است و کم‌کم لهجه‌ها و گویش‌ها در حال نابودی هستند، از این طریق به حفظ لهجه‌ها و گویش‌های مختلف کمک کرد. بر همین اساس، در این پژوهش یکی از افسانه‌های محلّی بختیاری (قصّۀ گنجشک) به لهجۀ فارسانی جمع‌آوری و آوانویسی گردیده و سپس با استفاده از روش توصیفی و تحلیل محتوا، عناصر داستانی در این قصّه، مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته‌ است. با توجّه به از بین‌رفتن بسیاری از لهجه‌ها و گویش‌ها در عصر جدید، هدف از پژوهش پیشِ رو ضرورت حفظ این‌گونه قصّه‌ها و گویش مورد استفاده در آن‌هاست.

کلیدواژه‌ها


کتاب­ ها
- اشمیت، رودیگر، (1383)، راهنمای زبان‌های ایرانی، ترجمه آرمان بختیاری و دیگران، ج2، تهران: ققنوس. 
- الول ساتن، ل. پ، (1384)، قصّه‌های مشدی گلین خانم، به‌کوشش اولریش مارزلف و دیگران، تهران: سروش.
- پارسی‌نژاد، کامران، (1378)، ساختار و عناصر داستان، تهران: انتشارات حوزۀ هنری.
- پراپ، ولادیمیر، (1371)، ریشه­های تاریخی قصّه­های پریان، ترجمۀ فریدون بدره‌ای، تهران: توس.
- حسین‌پور، علی، (1391)، فرهنگ و ادبیّات کودکان بختیاری، چاپ اوّل، شهرکرد: انتشارات نیوشه.
- خدیش، پگاه، (1378)، ریخت‌شناسی افسانه‌های جادویی، تهران: علمی و فرهنگی.
- دقیقیان، ویکتوریا، (1385)، افسانه‌های بختیاری، تهران: نشر روشن.
- ذوالفقاری، حسن، (1384)، زبان و  ادبیّات عامّۀ ایران، تهران: سمت.
- زرّین‌کوب، عبدالحسین، (1372)، بحر در کوزه؛ نقد و تفسیر قصّه‌ها و تمثیلات مثنوی، تهران: علمی و فرهنگی.
- سیگر، لیندا، (1374)، خلق شخصیّت‌های ماندگار، ترجمه عبّاس اکبری، تهران: مرکز گسترش سینمای تجربی.
- صالحی، علی، (1369)، ایل بزرگ بختیاری (فرهنگ واژگان بختیاری)، تهران: اطلس.
- طهماسبی، جهان‌بخش، (1391)، اوسانه‌های لردگان، شهرکرد: انتشارات نیوشه.
- عسگری سودجانی، بهمن و همکاران، (1394)، سیمای فرهنگ و طبیعت استان چهارمحال و بختیاری، تهران: انتشارات کریم‌خان زند.
- قنبری‌عُدیوی، عبّاس، (1391)، فولکلور مردم بختیاری، چاپ اوّل، شهرکرد: انتشارات نیوشه.
- لریمر، د. ل، (1353)، فرهنگ مردم کرمان، ترجمۀ فریدون وهمن، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
- لیموچی، کتایون، (1385)، افسانه‌های مردم بختیاری، تهران: انتشارات پازی‌تیگر.
- مارزلف، اولریش، (1376)، طبقه‌بندی قصّه‌های ایرانی، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: سروش.
- محجوب، محمّدجعفر، (1387)، ادبیّات عامیانۀ ایران، تهران: نشر چشمه.
- میرصادقی، جمال، (1376)، عناصر داستانی، تهران: سخن.
- ناتل‌خانلری، پرویز، (1374)، تاریخ زبان فارسی؛ زبان‌ها و گویش‌های ایران، تهران: سمت.
مجلّات
- جهازی، ناهید، (1388)، «جنبه‌های نمایشی قصّه‌های هفت‌دختران»، مجلۀ فرهنگ مردم ایران، ش 14، صص 28-19.
- رضایی، حمید و ظاهری، ابراهیم، (1394)، «تأثیر جنسیّت بر اشعار عامۀ بختیاری»، مجلّۀ فرهنگ و ادبیّات عامه، ش 7، صص 71-43.
- همایی، رضا و همکاران، (1385)، «تأثیر قصّه‌گویی بر سازگاری کودکان»، مجلّۀ مطالعات روان‌شناختی، دانشگاه الزّهرا، تهران، دوره­ 5، شماره 2.
مصاحبه
- خسروی، ماه‌بی‌بی، فارسان، چهارمحال و بختیاری، 15/6/95.